کورد چۆن لە جیهانی پیربوونی زلهێزەکاندا دەبێتە ژمارەیەکی کاریگەر؟

964+

هەرێم سەعید- بەشی دووەم

سەنجتان رادەکێشین بۆ هاوکێشەیە: وڵاتە زلهێزەکان وەک کۆریا، ئەڵمانیا و ئەمریکا، بەهۆی پیربوونی دانیشتوان و کێشەی تەندروستیی گەنجانەوە، توانای مرۆییان بۆ کەرتی سەربازی و پاراستنی دەسەڵات لاواز بووە. لە بەرامبەردا، کورد وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت، خاوەنی وزەیەکی مرۆیی گەنج و ناسنامەیەکی سنووربەزێنە کە لە کاتی تەنگانەدا بەبێ فەرمانی ناوەندی بە شێوەیەکی خۆرسک یەکدەگرن. بۆیە لە “جیهانی پشتبەستنی ئاڵۆز”دا، تەنیا تەکنەلۆژیا بەس نییە، بەڵکو توانای جووڵاندنی مرۆیی ئەسڵە. لەکاتێکدا ئەمریکا بە هاندانی دارایی (وەک هەژماری ترەمپ) دەیەوێت نەوەی نوێ دروست بکات، کورد خاوەنی ئەو سامانە مرۆییەیە، بەڵام کێشەکە لەوەدایە ئایا کەی و چۆن ئەو هێزە دەخەنە گەڕ. بە کورتی، جیهانی داهاتوو جیهانی دیمۆگرافیا و ئیرادەی مرۆییە نەک تەنیا بودجە و چەک.

قەیرانی تەمەن
لەم جیهانی پشتبەستنی ئالۆزەدا لە سیئۆل، کێشەکە بە ژمارە دەردەکەوێت. پلاندانەری سەربازی سەیری فۆرمی وەرگرتن دەکات و دەبینێت داواکاری بۆ چوونە ناو کەرتی سەربازی کەم بووەتەوە و ژمارەی پیاوانی تەمەن 20 ساڵ کە بەشی سەرەکی سەربازی کۆریای باشوورن لە ساڵی 2019 ەوە بە رێژەی 30% دابەزیوە و گەیشتووەتە 230000 کەس. سوپا خۆی بە بێدەنگی کەمبۆتەوە بۆ نزیکەی 450000 سەرباز، نەک بە ستراتیجی، بەڵکو بەپێی دیمۆگرافیا. گەنجی کەمتر مانای سەربازی کەمترە گرنگ نییە چەکەکان چەند پێشکەوتوو بن.

لە بەرلین، بەرەنگاربوونەوەکە جیاوازە بەڵام هەمان هەست هەیە، ئەڵمانیا کە گەورەترین ئابووری ئەوروپایە، هەوڵ دەدات ریزەکانی پڕ بکاتەوە. راپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە بوندێسوێر کە سوپای فیدراڵی ئەڵمانە رووبەڕووی “توندترین تەنگەژە” دەبێتەوە لە ژمارەی کارمەندەکاندا، کە تێکڕای تەمەنی سەربازان لە ناوەڕاستی 30 ساڵدایە و ئامانجەکانی سەربازی بە بەردەوامی لەدەست دەدەن. لە سەرانسەری ئەوروپا ئەم دیاردەیە بەروونی دیارە تەمەنی مامناوەندی یەکێتی ئەوروپا گەیشتووەتە 45 ساڵ و وڵاتانی وەک ئیتاڵیا تەمەنیان گەورەترە کیشوەرەکە بێ دانشتوان نیە، بەڵام ژمارەی گەنجی لە تەمەنی چەک هەڵگرتن لە بەردەست کەمە.

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، کێشەکە کەمتر پەیوەندی بە ژمارەوە هەیە و زیاتر پەیوەندی بە شیاوییەوە هەیە. لەسەر کاغەز، وڵاتەکە ملیۆنەها کچ و کوڕی گەنجی هەیە. لە پراکتیکدا، نزیکەی ٪70 گەنجان بەهۆی ستانداردی تەندروستی، پەروەردەیی، یاسایی یان فتنیس شیاوی خزمەت نین. هەڵمەتەکانی دامەزراندن فراوان دەبن، تەمەنی سنووردار بەرز دەبێتەوە، هاندانەکان گەشە دەکەن—بەڵام ژمارەی دامەزراندن بە ئاسانی وەرناگێڕدرێت.

ئێستا دووبارە بڕۆ بۆ شارێکی کوردی
هیچ فەرماندەییەکی ناوەندی فەرمان بە گەنجی کورد نەدات. هیچ نووسینگەیەکی سەوقکردنی نەتەوەیی رێژەی سەدی ئەژمار ناکات. بەڵام کاتێک گرژییەکان زیاد دەبن چ لە ئێران بێت یان عێراق یان سوریا خەڵک کۆدەبنەوە. نەک لە ئۆنلاین، بەڵکو لەسەر شەقامەکان. لە هەولێر و ئامەد و شارەکانی ئەوروپا وەک پاریس و ستۆکهۆڵم کۆمەڵگەی کورد دەردەکەون ئاڵاکان دەردەکەون، قەرەباڵغی دروست دەبێت، و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا، ئەوەی وەک کاردانەوەی ناوخۆیی دەستی پێکرد دەبێتە کاردانەوەی نێودەوڵەتی.

لێرەدا ژمارەکان چیرۆکێکی جیاواز دەگێڕنەوە.
کوردانی رۆژهەڵات بە 8-17٪ ی دانیشتوان دەخەمڵێنرێن کە بە هەر پێوانەیەکی فەرمی کەمینەیە. بەڵام ئەو ژمارەیە ئەوە نیشان نادات کاتێک ناسنامە سنوور دەبەزێنێت. ژمارەی دانیشتوانی کورد لە ئێران و عێراق و تورکیا و سوریا نزیکەی 30 بۆ 40 ملیۆن کەسن. لە رووی سیاسییەوە دابەش بوون، بەڵام لە رووی کۆمەڵایەتییەوە بەیەکەوە بەستراون—بە زمان، جوگرافیا و مێژووی هاوبەش.

کاتێک ململانێ توندتر دەبێت، ئەو پەیوەندییە دەبێتە جۆرێک لە جوڵەی ناوخۆیی. شەڕکەرەکان بجوڵێن. تۆڕەکانی پاڵپشتی چالاک دەکرێن. سەرنج لە هەموو ناوچەکاندا دەگۆڕێت. گروپێکی کوردی رۆژهەڵات وەک کەمینەیەکی 10٪ دابڕاو وەک گروپەکانی تر کار ناکات. بە هۆشیاری و هەندێک جار پشتیوانی لە فەزایەکی کوردی فراوانتر لە دەرەوەی سنوورەکانی کار دەکات.

لە عێراق، جموجۆڵی چەکداری زۆرجار لە رێگەی پێکهاتەی تایەفەگەرییەوە جوڵەدەکات، وەک میلیشیا شیعەکان کە پەیوەندییان بە تۆڕە سیاسییە تایبەتەکانەوە هەیە. لە سووریا، هاوپەیمانان لە ناوچەکانی کۆنتڕۆڵی ناوخۆیی و سەرپەرشتیارانی دەرەکیدا دابەش دەبن. لە لیبیا، جموجۆڵ زۆرجار بە شێوەی خێڵەکی و ناوچەیی پەیڕەو دەکرێت و لە بری بەرەی نیشتمانی یەکگرتوو. تەنانەت لە ئێرانیش بزووتنەوەکانی ئۆپۆزسیۆن بە سنوور و پەرتەوازە دەمێننەوە و بە دەگمەن دەبنە چالاکی جەماوەری بەردەوام و هەماهەنگی لە سەرانسەری وڵاتدا.

مەسەلەی کورد بێ دووبەرەکی نییە، دوور لەوە. رکابەری سیاسی هەیە. سەرکردایەتی یەکگرتوو نییە. بەڵام کاتێک فشارەکان زیاد دەکەن، ناسنامەی کورد توانایەکی دووبارەی نیشان داوە بۆ تێپەڕاندنی سنوورە ناوخۆییەکان و دانیشتوانی پەرتەوازە دەگۆڕێت بۆ ئامادەبوونێکی یەکگرتووتر.

ئەم خەسڵەتە بەکەم نەزانن، با بگەرێنەوە بۆ بۆ واشنتن، سیاسەتمەدارەکان گفتوگۆ لەسەر چارەسەری درێژخایەن دەکەن—هاندانی خێزان و تەنانەت دەگاتە گۆڕانی کەلتووری بۆ هاندانی بەرزبوونەوەی رێژەی منداڵ. ئەم گفتوگۆیانە رەنگدانەوەی ئەو دانپێدانانەن کە دەسەڵات چیتر تەنیا پەیوەندی بە تەکنەلۆژیا و بودجەوە نییە، بەڵکو دەربارەی ئەو کەسانەیە کە دەتوانرێت لەکاتی پێویستدا بجوڵێنرێن. لەناو بازنەی سیاسەتی پارێزگار، بەتایبەتی ئەوانەی کە لە دامەزراوەی هێریتەجەوە نزیکن ، چوارچێوەیەکی نوێ دروست دەبێت , ئەگەر نەوەی داهاتوو بچووک ببێتەوە، چارەسەر ئەوەیە دووبارە گەشەی پێبدەین.

لە ساڵی 2025، لە ژێر یاسای “یەک پڕۆژە یاسای جوانی گەورە”، حکومەتی فیدراڵی پاکێجێکی هاندانی خێزانی پێشکەش کرد بۆ قەرزی باجی منداڵ بۆ 2200 دۆلار بۆ هەر منداڵێک بەرزکرایەوە، کە راستەوخۆ باری باج لەسەر ئەو خێزانانە کەم دەکاتەوە کە منداڵ بەخێو دەکەن. لەوەش گرنگتر، پرۆگرامێکی نوێ دەرکەوت”هەژماری ترەمپ.” هەر منداڵێک کە لە نێوان ساڵانی 2025 و 2028 لەدایک بووە مافی وەرگرتنی 1000 دۆلاری هەژماری وەبەرهێنان لە کاتی لەدایک بوون، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی

لە ناوچە کوردییەکاندا ئەو پرسیارە کەمتر تیۆری دەردەکەوێت. کێشەکە ئەوە نییە کە ئایا خەڵک بوونیان هەیە یان نا. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا دەجوڵێن؟ و لە ئێستادا، ئەوان دەتوانن—بەڵام ئەوان هەڵیانبژاردووە کە نەجولێن بۆیە دووبارە بەخێربێن بۆ جیهانی پشتبەستنی ئاڵۆز Complex Interdependence -.

بۆ خوێندنەوەی بەشی یەکەم بگەڕێنەوە بۆ ئەم لینکە