راپۆرتێک لە لەندەنەوە: وەستانی نەوتی هەرێمی کوردستان زیانی گەورەی بە ئابووری عێراق گەیاندووە

964+

ژووری هەواڵ

راپۆرتێکی ناوەندێکی توێژینەوە کە بنکەکەی لە لەندەنە، ئاماژەی بەوە کردووە، راگرتنی هەناردەکردنی نەوتی کوردستان لە رێگەی تورکیاوە زیانەکانی زۆر لەوە زیاترە کە بە پارە بخەمڵێندرێت.

وردەکاریی
بەپێی راپۆرتێکی ”سەنتەری جیهانی بۆ لێکۆڵینەوەکانی گەشەپێدان” لە لەندەن، کە توێژینەوە لەسەر ئابووری وڵاتانی عەرەبی و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئامادە دەکات، وەستانی هەناردەکردنی نەوتی کوردستان دەرئەنجام و کاریگەریی یەکلاکەرەوەی هەیە و توانای عێراق سنووردار دەکات و زیانی زۆر گەورەی پێدەگەیەنێت.

چی روویدا؟
عێراق لە دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی داوایەکی دژی تورکیا بەرزکردەوە سەبارەت بە دۆسیەی نەوتی کوردستان و داواکەی لێبردەوە، بەڵام لەو کاتەوە تورکیا ئامادە نییە رێگە بدات هەناردەی نەوت دەستپێبکاتەوە بە بیانووی بوومەلەرزەکەی زستانی رابردوو، گوایە زیانی گەیاندووە بەو بۆرییەی نەوت دەگەیەنێتە بەندەری جەیهان و ئێستا چاکسازی تێدا دەکەن.

بەپێی بڕیارەکەی دادگا دەبوو تورکیا بڕی یەک ملیارو 500 ملیۆن دۆلار قەرەبووی عێراق بکاتەوە بە هۆی ئەوەی 10 ساڵە نەوتی هەرێمی کوردستانی لێوە هەناردە دەکرێت، بەڵام ئەوە دوو مانگە تورکیا ئەو رێگەیەی داخستووە، بڕی 2.4 ملیار دۆلار زیانی بە ئابووری عێراق گەیاندووە.

هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان نزیکەی 14%ی کۆی هەناردەی عێراق پێکدەهێنێت، چونکە ئێستا ئۆپیک ئاستی بەرهەمهێنانی عێراقی بۆ تێکڕا سێ ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا کەمکردووەتەوە، لە کاتێکدا عێراق توانای هەیە رۆژانە نزیکەی پێنج ملیۆن بەرمیل بەرهەم بهێنێت.

لەوکاتەوە حکومەتی عێراق رایگەیاندووە، لەگەڵ لایەنی تورکیا دانوستان دەکات بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت لە کوردستانەوە، بەڵام تورکیا هێشتا رێگای نەکردووەتەوە و ئەمەش گومانەکانی زیادکردووە.

هەموو پلانەکانی شێواند
لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە، تێکەڵکردنی ئەم دۆسیە سیاسی و ئابووریانە بووەتە مایەی نیگەرزانی بۆ حکومەتەکەی محەممەد شیاع سوودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، بەتایبەتی کە هەندێک لە هێزە سیاسییەکان فشاری ناڕاستەوخۆ دەخەنە سەر هاوپەیمانەکانی سوودانی لە کورد و سوننە، جارێک بە بەکارهێنانی مەلەفی نەوت و جارێکی تریش بە بەکارهێنانی مەلەفی ئەمنی بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی سیاسی.

ئەو ناکۆکییەش کە لە نێوان حکومەت و ئەندامانی لیژنەی دارایی پەرلەمان سەریهەڵدا سەبارەت بە هەموارکردنەوەی خاڵەکانی یاسای بودجە، دەبێتە هۆی تێکدانی رێککەوتنی نەوتی نێوان هەرێم و بەغدا کە سەرۆک وەزیران بە ”رێکەوتنێکی گەورە و مێژوویی” وەسفیکرد.

تەنیا زیانی دارایی نییە
راپۆرتەکە دەڵێت ترسێکی نێودەوڵەتی لە ئارادایە بۆ ئەگەری پاشەکشەی ئابووری، ئەمە جگە لە کەمبوونەوەی چالاکییە ئابوورییە جیهانییەکان لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵاوسان و کەمبوونەوەی خواستی جیهانی بۆ نەوت، ئەمەش وایکرد ئۆپێک پڵەس بڕیار بدات تا کۆتایی ساڵی 2024 ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت کەمبکاتەوە.

هەموو ئەم هەنگاوانە وایکرد داهاتی دارایی عێراق بە نزیکەی 490 ملیۆن دۆلار کەم ببێتەوە لە ماوەی مانگی ئایاری ئەمساڵدا، لە کاتێکدا داهاتی مانگی نیسانی ئەمساڵ 7.796 ملیار دۆلار بوو.

عێراق هەوڵدەدات بەرهەمی نەوتی خۆی لە باشووری وڵات زیاد بکات، کۆمپانیای نەوتی بەسرەش کاردەکات بۆ پەمپکردنی بڕێکی زۆر ئاو بۆ ناو کێڵگە نەوتییەکانی بۆ یارمەتیدانی زیادکردنی پەستانی سەر بیرە نەوتییەکان، بەهۆی رژانی ئەم ئاوە زۆرەشەوە قەیرانی کەمئاوی و وشکەساڵی قووڵتر دەبێتەوە و زیانی گەورە بە کەرتی کشتوکاڵ دەگات.

بەسرە پلانی هەیە بۆ راکێشانی بۆریی سێیەم بۆ بەندەرەکان، بەڵام هێشتا هیچ گەرەنتییەک نییە کە ئەو بڕە پارە زۆرەی پێویستە بۆ ئەو مەبەستە بەردەست بێت.

لە راپۆرتەکەدا هاتووە، دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت لە هەرێمی کوردستانەوە یارمەتیدەر دەبێت بۆ کەمکردنەوەی کورتهێنانی دارایی لە بودجەی عێراقدا و رێگری دەکات لە بەفیڕۆچوونی داهاتی زیاتر.

ئەم داهاتانەش دەتوانن بەشداربن لە باشترکردنی ژێرخانی پیشەسازی نەوت لە بەرزکردنەوەی ئاستی هەناردەکردنی نەوتی کوردستان بۆ ئەوەی لە ساڵی 2026دا بگاتە یەک ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش کۆی توانای هەناردەکردنی نەوتی عێراق بۆ حەوت ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا بەرزدەکاتەوە.