لە عێراق سیستەمێکی نوێی موچە جێبەجێدەكرێت “بنەڕەتی زیاد دەكرێت”

فەرهاد حەسەن

لیژنەی هەموارکردنەوەی خشتەی موچە لە عێراق، گەیشتوەتە قۆناغی کۆتایی لە ئامادەکارییەکان و نزیکەی 80%ی داتاکانی یەکلایی کردوەتەوە، پڕۆژە نوێیەکە ئامانجی زیادکردنی موچەی بنەڕەتی و رێکخستنەوەی دەرماڵەکانە، لەگەڵ بەکارهێنانی “ژمارەی وەزیفی” بۆ بنبڕکردنی دیاردەی دوو موچەیی.

هەناء ئەسەدی، سەرۆکی لیژنەکە و بریکاری وەزارەتی پلاندانانی عێراق، لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (سەباح) ی فەرمی رایگەیاند، “لیژنەکە زیاتر لە جارێک کۆبووەتەوە و چەندین پێشنیازی پێشکەشکردووە، کە دیارترینیان زیادکردنی موچەی بنەڕەتییە (الاسمی)یە لە بەرامبەر کەمکردنەوەی دەرماڵەکان بۆ دەستەبەرکردنی دادپەروەری لە نێوان فەرمانبەران، ئەمەش بە شێوەیەکی باش لە بەهای موچەی خانەنشینیدا ڕەنگ دەداتەوە.”

ئاماژەی بەوەشکرد، “سیناریۆیەکی دیکە بریتییە لە پەیوەندیکردن بە هەموو یەکەکانی خەرجی لە سەرجەم وەزارەتەکان بۆ ئەوەی خشتەی موچەکان بە وردەکاریی زیاترەوە بدەنە لیژنەکە”، ئەوەشی ئاشکرا کردووە کە “80% ی دۆسیەکان یەکلابوەنەتەوە، دوای وەڵامدانەوەی هەموو یەکەکان، لەوانەش سێ سەرۆکایەتییەکە.

ئەسەدی دەڵێت، سیناریۆکان لە کۆبونەوەیەکی نزیکی لیژنەکەدا دەخرێنەڕوو، جەختیشی کردەوە کە “پێویستی تەواوکردنی پڕۆژەی (ژمارەی وەزیفی) بۆ یەکلاییکردنەوەی کێشەی (دوو موچەیی) جگە لە پێویستی هەموارکردنەوەی هەندێک یاسای تایبەت بە خزمەتی زانکۆیی و سەربازی و هی دیكە، بۆ دەستەبەرکردنی هاوسەنگی لە خشتە نوێیەکەدا”.

لایخۆشییەوە، عەلی عەبدولکازم دەعدوش” توێژەری ئابوری روونیکردووەتەوە، کە یەکخستنی خشتەی موچە بە واتای زیادکردنی دارایی بۆ هەمووان نایەت، بەڵکو مەبەست لێی نەهێشتنی شێواوییەکان و بەدیهێنانی دادپەروەری وەزیفییە، بە شێوەیەک ئەو فەرمانبەرانەی کارێکی هاوشێوە ئەنجام دەدەن موچەی نزیک لە یەکتریان هەبێت، بە رەچاوکردنی بڕوانامە، ئەزمون، سروشتی کار و بەرپرسیارێتی.

ئەو دەڵێت “هەر هەموارکردنەوەیەک دەبێت لەگەڵ توانای بودجەی گشتیدا بگونجێت”، دوپاتیشیکردەوە کە “چاکسازی دارایی ئەوەیە کە دادپەروەری بەدیدەهێنێت بەبێ ئەوەی کورتهێنان یان فشاری هەڵاوسان دروستبکات و یەکلاییکردنەوەی دۆسیەی (دوو موچەیی)ش لە ڕێگەی ژمارەی وەزیفی یەکگرتوەوە، هەنگاوێکی بنەڕەتییە بۆ سەرکەوتنی چاکسازییەکان”.

دۆسیەی خشتەی موچە لە عێراق بەهۆی جیاوازییەکی زۆر گەورە لە نێوان نزمترین و بەرزترین موچەدا جارێکی دیکە بوەتەوە باس و خواسی رۆژ،  بە جۆرێک جیاوازی نێوان هەندێک موچە دەگاتە 3000%  واتا (لە نێوان 300 هەزار دینار بۆ نۆ ملیۆن دینار)، ئەم ناهاوسەنگییە نەک تەنیا لە موچەی بنەڕەتی، بەڵکو لە دەرماڵە و ئیمتیازاتەکانیشدا رەنگی داوەتەوە، کە ئەمەش دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە دابەشکردنی سامانی گشتیدا خستوەتە ژێر پرسیارەوە و لیژنەکەش بەهۆی ئەم هۆکارانەوە کارەکانی دەستپێکردووە،

شارەزایان هۆشداری دەدەن کە بەردەوامیی ئەم جیاوازیە زەقە دەبێتە هۆی قوڵبونەوەی چینایەتی، دروستبونی هەستی بێئومێدی و زەمینەسازی بۆ گەشەکردنی گەندەڵی، لە ئێستادا فشار و داواکارییەکان بۆ داڕشتنی خشتەیەکی نوێی موچە زیادیان کردووە تاوەكو هاوسەنگی لە نێوان بژێوی فەرمانبەران و خانەنشیناندا دروست بکرێت، بەڵام یەکلاییکردنەوەی ئەم دۆسیەیە هێشتا لە نێوان پێویستییە داراییەکان و ئاڵۆزییە سیاسییەکاندا ماوەتەوە.