عێراق لەبەردەم هەڵبژاردنێکی چارەنووسسازدا.. چاوەڕێی چی دەکرێت؟

964+

قاسم عەبدولزەهرە – بەغداد (AP)

عێراقییەکان خۆیان بۆ بەشداریکردن لە هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی ئامادە دەکەن کە لە ساتێکی چارەنووسسازدا دێتە ئاراوە بۆ وڵات و ناوچەکە.

دەنگدان رۆژی یەکشەممە بە دەنگدانی ئەندامانی هێزە ئەمنییەکان و ئاوارەکانی نیشتەجێی کەمپەکان دەست پێدەکات، و هەڵبژاردنی گشتیش بۆ رۆژی سێشەممە دیاریکراوە.

ئەنجامی دەنگدانەکە کاریگەری دەبێت لەسەر ئەوەی ئایا محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیران، دەتوانێت خولێکی تری سەرۆکایەتی بکات یان نا.

هەڵبژاردنەکە لە کاتێکدایە کە ترس لە جەنگێکی تر لە نێوان ئیسرائیل و ئێران و هێرشی ئەگەری ئیسرائیلی یان ئەمریکی بۆ سەر گروپە لایەنگرەکانی ئێران لە عێراقدا هەیە. بەغداد هەوڵدەدات هاوسەنگییەکی ناسک لە پەیوەندییەکانیدا لەگەڵ تاران و واشنتۆن بپارێزێت، لە کاتێکدا فشاری کارگێڕی ترامپ لەسەر بوونی گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران زیاد دەکات.

لێرەدا تیشک دەخەینە سەر ئەوەی لە دەنگدانی داهاتوودا چاوەڕوان دەکرێت.

سیستەمی هەڵبژاردنی عێراق؛

هەڵبژاردنەکەی ئەمساڵ حەوتەمین هەڵبژاردن دەبێت لەدوای داگیرکارییەکەی ئەمریکا لە ساڵی 2003 کە سەدام حسێنی حوکمڕانی دێرینی وڵاتی رووخاند.

لە بۆشایی ئەمنی دوای رووخانی سەدام، وڵات بۆ چەندین ساڵ کەوتە ناو شەڕێکی ناوخۆیی خوێناوی کە تێیدا گروپە توندڕەوەکان، لەوانە گروپی دەوڵەتی ئیسلامی، سەریان هەڵدا. بەڵام لە ساڵانی رابردوودا، توندوتیژییەکان کەمبوونەتەوە. لەجیاتی ئاسایش، نیگەرانی سەرەکی زۆرێک لە عێراقییەکان ئێستا نەبوونی هەلی کار و خزمەتگوزارییە گشتییە دواکەوتووەکانە — لەوانە پچڕانی بەردەوامی کارەبا سەرەڕای دەوڵەمەندیی وڵات لە بواری وزەدا.

بەپێی یاسا، 25%ی کۆی 329 کورسی پەرلەمانی وڵات دەبێت بۆ ژنان بێت، و نۆ کورسیش بۆ کەمینە ئایینییەکان تەرخانکراوە. پۆستی سەرۆکی پەرلەمانیش بەپێی نەریتی سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات لە عێراقدا لەدوای 2003، بۆ سوننەیەک دیاریکراوە، لە کاتێکدا سەرۆک وەزیران هەمیشە شیعەیە و سەرۆک کۆمار کوردە.

رێژەی بەشداریکردنی دەنگدەران لە هەڵبژاردنەکانی دواییدا بەردەوام کەمیکردووە. لە دوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە 2021، ڕێژەی بەشداریکردن 41% بوو، کە نزمترین ئاست بوو لە سەردەمی دوای سەدامدا، کە لە 44%ی هەڵبژاردنی 2018 کەمتر بوو، کە لەو کاتەدا نزمترین ئاست بوو.

بەڵام، تەنها 21.4 ملیۆن لە کۆی 32 ملیۆن دەنگدەری شایستە زانیارییەکانیان نوێکردووەتەوە و کارتی دەنگدانیان بەدەست هێناوە، کە ئەمەش کەمترە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی پێشوو لە 2021، کاتێک نزیکەی 24 ملیۆن دەنگدەر خۆیان تۆمار کردبوو.

بە پێچەوانەی هەڵبژاردنەکانی پێشوو، هیچ بنکەیەکی دەنگدان لە دەرەوەی وڵات نابێت.

یاریزانە سەرەکییەکان؛

7,744 کاندید کێبڕکێ دەکەن، زۆربەیان لە چەندین حیزبی بە گشتی مەزهەبی، جگە لە هەندێک سەربەخۆ.

ئەوان بریتین لە بلۆکە شیعەکانی بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی پێشوو، عەمار حەکیم و چەندانی تر کە پەیوەندییان بە گروپە چەکدارەکانەوە هەیە؛ گروپە سوننە کێبڕکێکارەکان بە سەرۆکایەتی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی پێشووی پەرلەمان و مەحمود مەشهەدانی سەرۆکی ئێستای پەرلەمان؛ و دوو حیزبی سەرەکی کوردیش، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان.

چەندین میلیشیای بەهێزی شیعە، کە پەیوەندییان بە ئێرانەوە هەیە، لە ڕێگەی لایەنە سیاسییە پەیوەندیدارەکانیانەوە بەشداری هەڵبژاردنەکە دەکەن. ئەوان بریتین لە میلیشیای کەتائیبی حیزبوڵا، لەگەڵ بلۆکی حەرەکەت حوقوق (بزووتنەوەی مافەکان)، و بلۆکی سادقون بە سەرۆکایەتی قەیس خەزعەلی، سەرۆکی میلیشیای عەسائیب ئەهل ئەلحەق.

بەڵام، یەکێک لە دیارترین یاریزانەکانی سیاسەتی وڵات، بەشداری هەڵبژاردنەکە ناکات.

بزووتنەوەی سەدری جەماوەری، بە سەرۆکایەتی موقتەدا سەدر، پیاوی ئایینی کاریگەر، بایکۆتی هەڵبژاردنەکەی کردووە. بلۆکی سەدر زۆرترین ژمارەی کورسییەکانی لە هەڵبژاردنی 2021دا بەدەستهێنا، بەڵام دواتر کشایەوە دوای شکستخواردنی دانوستانەکان لەسەر پێکهێنانی حکومەت، لە ناو ناکۆکی لەگەڵ لایەنە شیعەکانی ڕکابەردا. لەو کاتەوە بایکۆتی سیستەمی سیاسی کردووە.

قەڵای سەدرییەکان لە شاری سەدر لە دەرەوەی بەغداد، نزیکەی 40%ی دانیشتوانی بەغداد لەخۆدەگرێت و ماوەیەکی درێژە رۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبووە لە داڕشتنی هاوسەنگی هێز لە نێوان گروپە شیعەکاندا.

بەڵام لە ماوەی پێش هەڵبژاردنەکەدا، شەقامە هەمیشە قەرەباڵغەکان بە تەواوی بێ پۆستەری بانگەشەی هەڵبژاردن یان پۆستەر بوون. لەبری ئەوە، چەندین تابلۆ دەبینران کە داوای بایکۆتکردنی هەڵبژاردنەکەیان دەکرد.

لە هەمان کاتدا، هەندێک گروپی چاکسازیخواز کە لە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی دژە حکومەتەوە سەریان هەڵداوە و لە تشرینی یەکەمی 2019 دەستیان پێکرد، بەشدارن بەڵام تووشی دابەشبوونی ناوخۆیی و نەبوونی بودجە و پشتیوانی سیاسی بوون.

نیگەرانییەکان سەبارەت بە پرۆسەکە؛

پێش هەڵبژاردنەکە، گومانێکی فراوان لەسەر گەندەڵی و کڕینی دەنگ هەبووە، و 848 کاندید لەلایەن کاربەدەستانی هەڵبژاردنەوە بێبەش کران، هەندێک جار بە هۆکاری نادیار وەک گوایە سووکایەتیکردن بە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان یان ئەندامانی هێزە چەکدارەکان.

هەڵبژاردنەکانی پێشووی عێراق زۆرجار بە توندوتیژی سیاسی تێکدرابوون، لەوانە تیرۆرکردنی کاندیدەکان، هێرشکردنە سەر بنکەکانی دەنگدان و پێکدادان لە نێوان لایەنگرانی گروپە جیاوازەکاندا.

لە کاتێکدا ئاستی گشتی توندوتیژییەکان کەمبوونەتەوە، بەڵام کاندیدێکیش لە ماوەی پێش هەڵبژاردنەکەی ئەمساڵ تیرۆر کرا.

لە 15ی تشرینی یەکەمدا، سەفا مەشهەدانی، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای بەغداد و کاندیدی سوننە لە قەزای تارمییە لە باکووری پایتەخت، بەهۆی بۆمبێکی ئۆتۆمبێلەوە کوژرا. پێنج گومانلێکراو لە پەیوەندیدا بەو کوشتنەوە دەستگیرکراون، کە وەک کردەوەیەکی تیرۆریستی دادگایی دەکرێت.

سودانی هەوڵی خولێکی تر دەدات؛

سودانی لە ساڵی 2022 بە پشتیوانی کۆمەڵێک حیزبی لایەنگری ئێران هاتە سەر دەسەڵات، بەڵام لەو کاتەوە هەوڵیداوە هاوسەنگی پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ تاران و واشنتۆندا بپارێزێت. ئەو خۆی وەک کەسێکی پراگماتیست نیشانداوە کە سەرنجی لەسەر باشترکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکانە.

لە کاتێکدا عێراق لە ماوەی یەکەمی سەرۆکایەتیی سودانیدا سەقامگیرییەکی ڕێژەیی بەخۆوە بینیوە، بەڵام ڕێگایەکی ئاسانی بۆ خولێکی دووەم نییە. تەنها یەک سەرۆک وەزیرانی عێراقی، مالیکی، لەدوای ساڵی 2003 زیاتر لە یەک خولی سەرۆکایەتی کردووە.

ئەنجامی هەڵبژاردنەکە بە پێویست ئەوە ناخاتە ڕوو کە ئایا سودانی دەمێنێتەوە یان نا. لە چەندین هەڵبژاردنی پێشووی عێراقدا، ئەو بلۆکەی زۆرترین کورسی بەدەستهێناوە نەیتوانیوە کاندیدە دڵخوازەکەی خۆی بسەپێنێت.

لە لایەک، سودانی لەگەڵ هەندێک سەرکردە لە چوارچێوەی هەماهەنگی شیعەدا، کە ئەویان هێنایە سەر دەسەڵات، ناکۆکی لەسەر کۆنترۆڵی دامەزراوەکانی دەوڵەت هەیە. لە لایەکی ترەوە، تووشی فشاری زیاتر دەبێتەوە لە ئەمریکاوە بۆ کۆنترۆڵکردنی میلیشیاکانی وڵات.

پرسێکی ناکۆکیی تایبەت بریتی بووە لە چارەنووسی هێزەکانی حەشدی شەعبی، کە هاوپەیمانییەک لە میلیشیاکان بوو بۆ شەڕی گروپی دەوڵەتی ئیسلامی. بە فەرمی لە ساڵی 2016 خرایە ژێر کۆنترۆڵی سوپای عێراقەوە، بەڵام لە کردەوەدا هێشتا بە سەربەخۆیییەکی بەرچاوەوە کار دەکات. ئەندامانی حەشدی شەعبی رۆژی شەممە شانبەشانی سەربازانی سوپای عێراق و هێزە ئەمنییەکانی تر دەنگ دەدەن.

سەرچاوە: ئەسۆشیەیتد پرێس

کۆمیسیۆن رێگە دەدات لە 140 ناوەندى هەڵبژاردن میدیاکان رووماڵ بکەن

سبەینێ رۆژی بێدەنگ بوونی هەڵبژاردنە و بانگەشە دەوەستێ

بانگەشەی هەڵبژاردن وەستا