جیهان لە بەردەم 10 مەترسیدا
زانیارى هەڵە و هەڵبەسراو
هەمووتان بیزانن؛ لە بەردەم 10 مەترسیداین
964+
وریا فەتاح
بەپێى راپۆرتێکى کۆڕبەندى ئابورى جیهانى (WEF) کە 19ـەمین راپۆرتى ساڵانەى مەترسییە جیهانییەکانە، لە دوو ساڵى داهاتوودا جیهان لەبەردەم 10 هەڕەشەو مەترسیدایە، زانیارى هەڵەو هەڵبەستراو، گۆڕانکارییەکانى کەشوهەوا، کۆچى ناچارى و قەیرانە ئابورییەکان و پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان، گرینگترینیانن.
راپۆرتەکە مەترسییە جیهانییەکان پیشان دەدات و لێیان دەکۆڵێتەوە کە رەنگە لە ماوەى دەیەى داهاتوو رووبەڕووى جیهان ببنەوە.
لە راپۆرتەکەدا نزیکەى 1500 پسپۆڕى جیهانى بە تێڕوانینەکانیان وەڵامى پرسیارەکانیان داوەتەوە و 10 بابەتیان وەک مەترسى جیهانى دیاریکردووە کە لە دوو ساڵى داهاتوو و دەیەى داهاتووش، بەرۆکى جیهان دەگرێت.
10 مەترسییەکان ئەمانەن:
کاریگەری زانیاری هەڵە و هەڵبەستراو
بڵاوبوونەوەی زانیاری ناڕاست، جا بە مەبەست (زانیاریی ناڕاست) بێت یان نا (هەڵبەستراو)، مەترسییەکی بەرچاو دروستدەکات و زیاتر دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و سیاسی فراوانتر دەکات، لە ماوەی دوو ساڵی داهاتوودا، بەکارهێنانی بەربڵاوی زانیاری هەڵە و هەڵبەستراو، و ئامرازەکانی بڵاوکردنەوەی، دەتوانێت شەرعیەتی حکومەتە تازە هەڵبژێردراوەکان تێکبدات و سازش لەسەر پیشەسازییەکان بکات لە میدیا و تەکنەلۆژیاوە تا چاودێری تەندروستی.
گۆڕانکارى کەشوهەوا
گۆڕانی کەشوهەوا مەترسییەکى چڕی رووداوە نائاساییە جیهانە کە دەتوانێت زیانێکی بەرفراوان بە ژێرخانی ئابووری بگەیەنێت و بژێوى ژیان بخاتە مەترسییەوە.
تێکچوونى شیرازەى کۆمەڵایەتى
دابەشبوون لەناو کۆمەڵگاکاندا، کە زۆرجار بەهۆی جیاوازییە سیاسی، ئابووری، یان کولتوورییەکانەوە سووتەمەنی پێدەدرێت، دەتوانێت ببێتە هۆی نائارامی کۆمەڵایەتی و ناسەقامگیری و هەڕەشەن لە بەردەم جیهان.
جەنگی ئەلیکترۆنی و پەرەسەندنە تەکنەلۆژییەکان
لەگەڵ گەشەکردنی پشتبەستن بە تەکنەلۆژیا دیجیتاڵییەکان، مەترسی هێرشە ئەلیکترۆنییەکانیش زیاد دەکات، ئەمانە دەتوانن خزمەتگوزارییەکان تێکبدەن، سازش لەسەر زانیارییە کەسییەکان بکەن و تەنانەت هەڕەشە لە ئاسایشی نیشتمانیش بکەن.
کاریگەرییەکانی شەڕی چەکداری نێوان دەوڵەتەکان
گرژی و رکابەرییە جیۆپۆلەتیکییەکان و ململانێى نێوان گەلان، دەتوانن پەرەبسەنن بۆ شەڕی چەکداری و مەترسی لەسەر ئاشتی و سەقامگیری جیهانی دروست بکەن، هەوڵە دیپلۆماسییەکان، میکانیزمەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان و هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان بۆ رێگریکردن و کەمکردنەوەی ئەو جۆرە ململانێیانە زۆر گرنگن.
نەبوونی دەرفەتی ئابووری
نایەکسانی ئابووری کۆمەڵایەتی و نەبوونی دەرفەت دەتوانێت ببێتە هۆی نائارامی کۆمەڵایەتی و ناسەقامگیری سیاسی کە ئەوەش مەترسییەکى جدییە لە دوو ساڵى داهاتوو و تەنانەت دەیەى داهاتوش.
دەرئەنجامەکانی هەڵاوسان لەسەر ئابوورى وڵاتان
بەرزبوونەوەی خێرای نرخەکان دەتوانێت هێزی کڕین بشێوێنێت و ببێتە هۆی دابەزینی ئاستی ژیان و لە کۆتاییدا نائارامی کۆمەڵایەتی. سیاسەتی دراوی کاریگەر و ڕێوشوێنی دارایی پێویستە بۆ بەڕێوەبردنی فشارەکانی هەڵاوسان و پاراستنی سەقامگیری نرخ.
ئاڵنگارییەکانى بەردەم کۆچى زۆرەملێ
ئاوارەبوونی زۆرەملێ بەهۆی ململانێ، گۆشەگیری، یان کارەساتی ژینگەیی دەتوانێت ببێتە هۆی قەیرانی مرۆیی. هەروەها دەتوانێت سەرچاوەکان تێکبدات و گرژییەکان لە کۆمەڵگە میواندارەکاندا زیاد بکات. پەرەپێدانی سیاسەتی گشتگیر بۆ کۆچکردن و پێشکەشکردنی پشتیوانی بۆ دانیشتوانی ئاوارە زۆر گرنگە بۆ بەڕێوەبردنی ئاستەنگەکانی کۆچکردن.
دابەزینی ئابووری و کاردانەوەی
خاوبوونەوەی ئابووری دەتوانێت ببێتە هۆی لەدەستدانی هەلی کار، کەمبوونەوەی خەرجییەکانی بەکاربەران و ناسەقامگیری ئابووریی گشتی – و نایەکسانی زیاتر بکات. جێبەجێکردنی سیاسەتی ئابووری بەهێز و پەرەپێدانی خۆڕاگری دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی دابەزینی ئابووری.
مەترسییەکانی پیسبوونى ژینگە
پیسبوون بە تایبەتی لە هەوا و ئاودا مەترسییەکی بەرچاوی تەندروستی دروست دەکات و بەشدارە لە تێکچوونی ژینگە، لەوانەش گۆڕانی کەشوهەوا. وەرگرتنی پراکتیزە بەردەوامەکان، پێشخستنی تەکنەلۆژیای پاک و بەهێزکردنی رێساکانی ژینگەیی زۆر گرنگن بۆ چارەسەرکردنی ئاستەنگەکانی پیسبوون.
لە راپۆرتەکەدا باسلەوە کراوە، بە تێگەیشتن و چارەسەرکردنی ئەم 10 مەترسییە سەرەکییانە، داڕێژەرانی سیاسەت، بازرگانان و تاکەکان دەتوانن کاربکەن بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی خۆڕاگرتر و بەردەوامتر.
