دیمەنێك لە كێڵگە نەوتییەكانی عێراق
پێگەی ئەلمۆنیتەری ئەمریكی:
هیچ شوێنێک هێندەی عێراق تووشی “شۆکی وزەی کەنداو” نەبووە
964+
فەرهاد حەسەن
مەترسییەکانی سەر تەنگەی هورمز، وای لە عێراق کردووە، بەپەلە هەوڵی دۆزینەوەی رێگای جێگرەوە بۆ هەناردەی نەوتەکەی بدات، چونکە باس لەوەدەکرێت هیچ شوێنێک هێندەی عێراق تووشی “شۆکی وزەی کەنداو” نەبووە.
پێگەی ئەلمۆنیتەری ئەمریكی لە راپۆرتێكدا بڵاویكردووەتەوە، عێراق رێگای بۆرییەکانی هەرێمی کوردستان، ئوردن و سوریای لەبەردەستە بۆ گواستنەوەی نەوتەکەی، بەڵام بەهۆی هەژمونی ئێران، ململانێی تائیفی و نەبونی متمانە لە نێوان پێکهاتە سیاسییەکاندا، عێراقی روبەڕووی بەربەستی گەورە کردووەتەوە و حکومەتی ناوەندیش دوودڵە لە ئەنجامدانی پڕۆژەیەک کە ببێتە هۆی بەهێزبونی پێگەی سیاسی و ئابوریی کورد و سوننەکان لە ناوچەکەدا.
ئەلمۆنیتەر نووسیویەتی، لە هیچ شوێنێک هێندەی عێراق “شۆکی وزەی کەنداو” بەو ڕادەیە بەهێز نییە؛ پەککەوتنی جوڵەی کەشتیوانی لە تەنگەی هورمز، پشتبەستنی نزیکەی تەواوەتی ئەم دەوڵەتەی بە داهاتی نەوت خستوەتە مەترسییەوە.
ئاماژە بەوەشكراوە، بەغدا پەلە دەکات بۆ دۆزینەوە و فراوانکردنی رێگاكانی جێگرەوە، لەوانەش داوای لە حکومەتی هەرێمی کوردستان کردووە هاوکاری بێت لە هەناردەکردنی رۆژانە تاوەکو 200 هەزار بەرمیل نەوت لە رێگای ئەو بۆرییەی کێڵگەکانی باکور بە بەندەری جەیهانی تورکیاوە دەبەستێتەوە.
عێراق کار دەکات بۆ دووبارە خستنەوەگەڕی بۆرییە کۆنەکەی کەرکوک – تورکیا، لەگەڵ گرتنەبەری هەندێک رێکاری کاتی وەک هەناردەکردنی نەوت بە تانکەر بۆ سوریا، ئەم ململانێیە کاریگەریشی هەیە لەسەر پڕۆژەی بۆریی نەوتی بەسرە بۆ بەندەری عەقەبەی ئوردن لەسەر دەریای سوور، کە ئەگەری درێژکردنەوەی بۆ میسریش هەیە.
عێراق بە یەکێک لەو وڵاتانە دادەنرێت کە بۆ داهات، پشت بە نەوت دەبەستێت. نزیکەی 90% بۆ 95%ـی داهاتی ساڵانەی حکومەت و زیاتر لە 60%ی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (GDP) تەنها لە فرۆشتنی نەوتەوە دێت، ئەمەش وادەکات ئابوری وڵاتەکە بە تەواوی بکەوێتە ژێر رەحمەتی بازاڕە جیهانییەکان و نرخەکانی وزە، لەگەڵ ئەوەشدا عێراق نزیكە 90%ـی نەوتەكەی لە رێگەی بەندەرەكانی باشور و بەسرەوە هەناردە دەكات.
یەریڤان سەعید، توێژەر لە قوتابخانەی خزمەتگوزاری نێودەوڵەتی لە زانکۆی ئەمەریکی و بەڕێوەبەری “دەسپێشخەریی جیهانیی کورد بۆ ئاشتی”، ئاماژە بەو ئالەنگارییانە دەکات کە رووبەڕووی ئەم رێڕەوە جێگرەوانە دەبنەوە، دەڵێت “پاساوە ستراتیژییەکانی بۆریی بەسرە بۆ عەقەبە هەمیشە بەهێز بوون، بەڵام پڕۆژەکە بەهۆی هۆکاری سیاسی، دارایی و ئەمنی بە جێبەجێنەکراوی ماوەتەوە”.
یەکێک لە کێشە سەرەکییەکان ئەوەیە کە نوخبە سیاسییەکانی شیعە و گروپە میلیشیاکان لەژێر فشاری تاراندا دژی ئەم بۆرییە وەستاونەتەوە. کە رێڕەوی بۆرییەکە بەناو ناوچە سوننەنشینەکانی عێراقدا تێپەڕدەبێت، ئەمەش قورسایی و کاریگەریی ستراتیژیی ئەو ناوچانە زیاد دەکات، هەمان بارودۆخ کار دەکاتە سەر پلانی بۆریی بانیاسیش، کە بەهۆی ناسەقامگیریی باری ئەمنیی سوریاوە زیاتر ئاڵۆز بووە.
یەریڤان دەڵێت “حکومەت هیچ هاندەرێکی نییە بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی لەگەڵ سوننە و کوردەکان لە رێگەی پڕۆژە گەورەکانی ژێرخانەوە”.
