"سوننەت نییە و روخسەتە"
لە هەرێمی کوردستان فەتوا لەبارەی حوكمی كۆكردنەوەی نوێژەكان بەهۆی بارانەوە درا
964+
فەرهاد حەسەن
لە هەرێمی کوردستان فەتوایەکی تایبەت لەبارەی حوكمی كۆكردنەوەی نوێژەكان بەهۆی بارانەوە، لەلایەن ئەنجومەنی باڵای فەتواوە، درا، بەپێی هەندێک مەزهەب دروست نییە، بەڵام بەشێک لە مەزهەبەکانیش بەمەرج رێگەیان پێداوە.
پێشتر ئەنجومەن لە فەتوایەكیدا بەژمارە (3) لە بەرواری 19.2.2016 بە كورتی ئەم بابەتەی روون كردبووەوە، بەڵام دەڵێت لەبەر ئەوەی لە هەندێ شوێن و هەندێك خەڵك بەهۆكاری زۆر سادە و بێ شارەزایی لە شەرع، نوێژەكانیان كۆ دەكەنەوە و نیگەرانی و خیلافی زۆریان دروست كردووە لە مزگەوتەكاندا.
ئەنجومەنی باڵای فەتوا دەڵێت، بە پێویستیان زانیوە جارێکی دیکە ئەم بابەتە، بۆ نوێژخوێنان و مامۆستایانی كوردستان روونبكاتەوە:
1. ئەصل وایە هەموو نوێژێك لەكاتی خۆیدا ئەنجام بدرێت، چونكە خوای گەورە دەفەرموێ: [إِنَّ الصَّڵاةَ كَانَتْ عَلی الْمُؤْمِنِینَ كِتَابًا مَوْقُوتًا] (سورە النساء: 103).
2. جەمعكردن بەهۆی بارانەوە لەمەزهەبی حەنەفیەكانداو ئیمامی موزەنی و هەندێكی دیكە لە شافیعیەكان بەهیچ شێوەیەك درووست نییە، بەڵام لە مەزهەبی خۆماندا کە مەزهەبی ئیمامی شافیعی و مەزهەبی مالیكی و مەزهەبی حەنبەلیدا بە كۆمەڵێك مەرج رێگەی پێدراوە، بەڵام مالیكیەكان و حەنبەلیەكان، و ئیمامی حەرەمەین لە شافیعیەكان تەنیا جەمعكردنی نوێژی مەغریب و عیشا بە تێكڕای مەرجەكانەوە بە دروست دەزانن .
3. پێویستە ئەم بابەتە وەك روخسەتێك سەیر بكرێت نەك وەك سوننەتێك و بەكەمی و تا مەرجەكانی بە دڵنیاییەوە نەیەتە دی ئەنجام نەدرێت چونكە :
أ – هیچ دەقێكی صەریح نییە لە فەرموودەكان كە پێغەمبەر (صلی الله علیە وسلم) فەرمانی كردبێت بە كۆكردنەوەی نوێژ بەهۆی باران بارینەوە، یان ریوایەتێكی صەحیح و صەریح كە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) بۆ خۆی ئەنجامی دابێ ئەوەی هەیە تەنیا ئاماژەو مەفهومی موخالەفەی ریوایەتەكان و ئیجتیهادە لە ماناكردنی فەرموودەكاندا، وەك ئەو فەرموودەیەی كە ئیمامی موسلیم ریوایەتی كردووە لە ئیبن عەبباسەوە رضي الله عنهما- (جَمَعَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ، فِي غَيْرِ خَوْفٍ، وَلَا مَطَرٍ» وفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ: قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: لِمَ فَعَلَ ذَلِكَ؟ قَالَ: «كَيْ لَا يُحْرِجَ أُمَّتَهُ )، هەروەها هەر ئیمامی موسلیم لە ئیبن عەبباسەوە ریوایەتی كردووە (صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلَا سَفَرٍ” , قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: أَرَى ذَلِكَ كَانَ فِي الْمَطَرِ).
ب – هەندێ لە زانایان فەرمویانە فەرموودەكە (مضطرب) ە و كاری پێناكرێت چونكە بە چەند ریوایەتی جیاواز هاتووە لەوانە هەر لە صەحیحی موسلیمدا هاتووە (جَمَعَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فجمع بين الظهر والعصر والمغرب العشاء، قال سعيد قلت لابن عباس ما حمله على ذلك قال أراد أن لا يحرج أمته) ، هەروەها له بوخاريدا هاتووه: (صَلَّى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا، فِي غَيْرِ خَوْفٍ، وَلَا سَفَرٍ). هەروەها لە بوخاری هاتووە: (صَلَّی رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلیْهِ وسَلَّمَ الُظهْرَ ۆالْعَصْرَ جَمِیعًا، ۆالْمَغْقبَ ۆالْعِشَاءَ جَمِیعًا، فِی غَیْر خَوْفٍ، ولا سَفَرٍ).
ج- هەندێك لە زانایانی دیكە وەك ئیمامی ترمذی دەفەرموون فەرمودەكە كاری پێ ناكرێت لەبەر ئەوەی (معلل) ە ئیمامی ترمذی دەفەرموێ: (جميع ما في هذا الكتاب من الحديث هو معمول به، و به أخذ بعض أهل العلم ماخلا حديثين: حديث ابن عباس: أن النبي صلى الله عليه وسلم جمع بين الظهر والعصر بالمدينة، والمغرب والعشاء من غير خوف ولاسفر، ولا مطر، وحديث النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: إذا شرب الخمر فاجلدوه فإن عاد في الرابعة فاقتلوه، وقد بينا علة الحديثين جميعا في الكتاب) . سنن الترمذي 6/258.
د- هەر پێشەوایانی (الترمذی و الدارقطنی و الحاكم و الطبرانی) هەر لە ئیبن عەبباسەوە (رضي الله عنهما) فەرمودەیەك ڕیوایەت دەكەن بە پێچەوانەی ئەم فەرموودەیەی كە (معلل)ە، پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم: دەفەرموێ (من جمع بین الصلاتین من غیر عذر فقد أتی بابا من أبواب الكبائر). سنن الترمذي 1/259 ، سنن الدارقطنی2/247، المعجم الكبیر للطبرانی 11/216، المستدرك علی الصحیحین1/409.
ئیمامی (الترمذي) لەگەڵ ئەوەیشدا كە ئەم فەرمودەیە بە لاواز دادەنێ بەڵام دەفەرموێ: “والعمل علی هذا عند أهل العلم: أن لا یجمع بین الصلاتین إلا في السفر أو بعرفة”.
هـ- ئیمامی بەیهەقی دەفەرموێ ئەو قیوایەتەی كە دەفەرموێ: (ولا مطر) ئیمامی بوخاری لە صەحیحەكەیدا نەیهێناوە ئەگەرچی سەنەدەكەی بە مەرجی خۆشیەتی لە بەرئەوەی ئەو حەدیسە پێچەوانەی ریوایەتی جمهوری راویەكانە كە باسی (المطر)ی تیادا نییە. سنن البیهقی(3/368).
بۆیە ناكرێت بڵێین سوننەتە، بەڵكوو تەنيا روخسەتێكەو لە سنورێكی تەسك و، زانایان بە ئیجتیهاد لە كۆی مانای فەرمودەكان و هەندێك عەمەلی صەحابەو تابعین وەریانگرتووە و پاشان بەچەندین مەرج ڕێگەیان پێداوە.
4. زانایان چەند مەرجێكیان داناوە بۆ ئەنجامدانی جەمعكردنی نوێژ بەهۆی بارانەوە، كۆی ئەو مەرجانە خۆی دەبینێتەوە لەوەدا كە ئەگەر نوێژخوێن بێتەوە بۆ مزگەوت بۆ نوێژی دووەم بەهۆی بارانەكەوە توشی ئەزیەت ببێت، ئەمەش وەك ئیمامی بەیهەقی دەفەرموێ وەرگیراوە لە فەرموودەكەی ئیبن عەبباس (رضي الله عنهما) كە فەرموویەتی: (أَرَادَ أَنْ لا یُحْرجَ أُمَّتَهُ) واتە: ویستوویەتی ئوممەتەكەی توشی ئەزیەت نەكات، كەواتە ئەگەر ئیحراج و ئەزیەت نەبوو نابێت ئەنجام بدرێت، چونكە خوای گەورە دەفەرموێت: [إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا] (سورة النساء: 103)، وە ئەو فەرموودانەی كە باس لە ئەنجامدانی نوێژەكان دەكەن لەكاتە دیاریكراوەكانی خۆیاندا زۆرن و بەهێزن، كەواتە ئەگەر هاتنەوە بۆ نوێژی دووەم ئەزیەتی تیا نەبوو ئەم روخسەتە جێبەجێ ناكرێ، ئەو مەرجانەش بریتین لە:
أ. دەبێت (جمع التقدیم) بێت و (جمع التأخیر ) تیایدا دروست نییە.
ب. ئەو كەسەی جەمعەكە دەكات ئەهلی جەماعەتی ئەو مزگەوتە بێت نەك رێبوار بێت.
ت. ماڵی لە مزگەوت دوور بێت بە شێوەیەك ئەزیەت بخوات بە هۆی بارانەكەوە، نەك دراوسێی مزگەوتەكە بێت.
پ. بارانەكە لەكاتی نیەتهێنانی نوێژی یەكەم هەبێت و بەردەوام بێت تا سەلام دانەوە و لەكاتی نیەتهێنانی نویژی دووەمیش هەر هەبێت، وە بارانەكە زەوی و جلوبەرگ تەڕ بكات.
ج. پێویستە نیەتی كۆكردنەوە بهێنێ لە كاتی نوێژی یەكەمدا و فەصلی زۆر نەكەوێتە نێوان دوو نوێژەكان و بە نوێژی یەكەم دەستپێبكەن، وەك جەمعی پێشخستن لە سەفەردا.
5. جەمعكردن بەهۆی بەفر و تەرزەشەوە دروستە بە مەرجێك بتوێتەوە وجلوبەرگ تەڕ بكات و خەڵك ئەزیەتی پێوە ببینێت.
6. بەهۆی بای بەتین و سەرماو گەرماو قوڕ و تاریكییەوە جەمعكردن دروست نییە، چونكە وەك ئیمامی نەوەی لە (المجموع) دەفەرموێ بای بەتین و سەرماو گەرماو قوڕ و تاریكی لەسەردەمی پێغەمبەر -صلی الله علیە وسلم- و خەلیفەكانیشدا هەبووە، بەڵام نەقڵ نەكراوە جەمعیان كردبێت بەو هۆیانەوە.
7. ئەگەر بە ئۆتۆمبیل دەهاتە مزگەوت یان لە ژێر گویسەبان و سواندەی ماڵاندا یان لە ژێر چەترو سەیوانێكدا دەیتوانی بگاتە مزگەوت و تەڕ نەدەبوو؛ ئەوە بۆی نییە نوێژەكەی جەمع بكات.
8. هەركاتێك بەو مەرجانەی سەرەوە جەمعەكە ئەنجامدرا پێویستە بۆ نوێژی دووەم بانگ بدرێت و دەرگای مزگەوت دانەخرێت لە بەر ئەوانەی نەهاتونەتە مزگەوت، یان مەرجەكانیان تیادا نەهاتۆتە جێ.
لە كۆتاییدا ئەنجومەنی باڵای فەتوا پێیوایە لە واقیعی ئێستای كوردستاندا ئەستەمە لە زۆربەی كات و شوێن لە زۆربەی خەڵكیدا ئەو مەرجانەی زانایان دایانناوە بۆ دروستی ئەم كۆكردنەوەیە بێنە دی، بۆیە پێویستە موسوڵمانان خۆیان بپارێزن، و لەسەر ئەصلی نوێژكردن لەكاتی خۆیدا بمێننەوە، مەگەر زۆر دڵنیابن لە هاتنە دی تێكڕای مەرجەكان، چونكە ئەو دەقانەی كە باس لە پارێزگاریكردن لە نوێژ لەكاتی خۆیدا دەكەن زۆر بەهێز و صەریحن وەك ئایەتی: (إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا) (سورة النساء: 103)، هەروەها فەرمودەكانی تایبەت بە (أحادیث المواقیت) دیاریكردنی كاتەكانی نوێژ بەگشتی و دەرچوون لە خیلاف و جیاوازی زانایان مەبەستێكی شەرعییە.
لە هەرێمی کوردستان حوكمی فرۆشتنی شووتی و كاڵەك و فەریكە نۆك کرایە فەتوا
لیژنەی فەتوا: بە بیدعە ناوزەندکردنی مەولودنامە مەترسییەکی گەورەیە
