''پشتڕاستنەکراوەتەوە پەیوەندی بە یونسکۆوە هەبێت''
ئیحسان موفتی داوای گەڕانەوەی پەیکەرەکەی ئیبن مستەوفی دەکات
+964
ژووری هەواڵ
ساڵانێکی زۆر پەیکەرەکەی ئیبن مستەوفی یەکێک بوو لە هێما دیارەکانی بەردەم قەڵای هەولێر، بەڵام دواتر ئەو پەیکەرە گواسترایەوە بۆ پارکی
منارە.
964 لە هۆکارەکەی پرسی، ئەندازیارە شوێنەوارناسەکان وتیان بە بڕیاری یونسکۆ لابراوە، چونکە لەسەرەتای دروستکردنی قەڵاوە ئەو پەیکەرە نەبووە.
ئیحسان رەشاد موفتی نوسەرو لێکۆڵەری دیار لەسەر ئەمە قسەیەکی جیاوازی هەیە.
ئیحسان موفتی لە پیاوە دیارو خانەدانەکانی هەولێرەو باش ئاگای لەمێژووی شارە، ئەو کوڕی رەشاد ئەفەندی موفتییە، تاکە قازی شاری هەولێر بوو، لە هەمان کاتیشدا سەرۆکی ئەنجومەنی زانست و ئیمام و وتارخوێنی فەخریی مزگەوتی گەورەی قەڵای هەولێر بوو.
لەم نوسینەدا کە تایبەت بۆ 964ی ناردووە، باری سەرنجی خۆی لەبارەی گەڕاندنەوەی پەیکەرەکەی ئیبن مستەوفی و مێژووی هێرشەکانی سەر قەڵا دەخاتە روو:
“ئیبن موستەوفی”
حەقە پەیکەرەکەی بگەڕێتەوە نێو قەڵاتئیحسان ڕەشاد موفتی
نووسەر و لێکۆڵەرکەسایەتی ناودارێکی مێژووی هەولێر
ئیبن موستەوفی گەورە ناوی کەسایەتی و سەردەمی چەرخی زێڕینی هەولێر، مێژوونووس و شاعیر و ئیداری دەوڵەت کە ئاماژە بەوە دەکات کە دوای هێرشی مەغۆلەکان، هەر خۆڕاگر بوو، بەڵام شارەکەی هەولێر بووە بە وێرانەو لە هۆنراوەیەکدا شینی بۆ ئەو دۆخە گێڕاوە. ئەو کەڵە پیاوەی مێژووی هەولێر حەقە پەیکەرەکەی بگەڕێتەوە نێو قەڵات، ئەوە پشتڕاست نەکراوەتەوە کە یۆنسکۆ پەیوەندی هەبێت لەسەر گواستنەوەی ئەو پەیکەرە، دەشتوانرێ هەمان شێوەی پەیکەر بە قەبارەێکی گونجاو دروستبکرێ بێتە ناوەوەی قەڵات.خۆڕاگری هەولێر بەرامبەر مەغۆلەکان
شاری هەولێر بەڕاستی هۆلاکۆ بەزێن بوو، چەندین جار مەغۆلەلەکان هێرشیان کردە سەر هەولێر، قەڵات خۆڕاگر بوو نەڕووخا. ئەو جەنگاوەرە کوردانەی کە لە قودس شەڕیان دەکرد لە ژێر ئاڵای میری هەولێر موزەفەرەدین و سەرکردەی گەورە سەڵاحەدینی ئەیووبی، هەمان جەنگاوەر بوون قەڵاتی هەولێریان دەپاراست و بەرگرییان لێدەکرد. دوای پتر لە دوو دەیە لە خۆراگری دوای ئەوەی بەغدا ڕووخا ئەوجا قەڵات چۆڵ کرا.
هەولێر دوای بەرخۆدانێکی ئازایانە، مەغۆلەکان نەیانتوانی هەولێر داگیر بکەن. لە جەولەی دووەمدا، خێزانەکان نێردران بۆ گوندە دوورەکان و شاخاویەکان، ئەوان شەوانە لە ڕێگای تونێلە نهێنییەکانەوە هێرشیان دەکردە سەر دوژمن.ژیاننامەی ئیبن موستەوفی
ئیبن موستەوفی هەولێری، کە ناوی تەواوی موبارەک کوڕی ئەحمەد کوڕی موبارەک کوڕی مەوهوبی لەخمی هەولێرییە، کە بە “شەرەفەدین” ناسراوە. لە هەولێر لە ساڵی 564ک (1168ز) لەدایک بووە و لە ساڵی 637ک (1239ز) کۆچی دوایی کردووە. شاعیر و وێژەوان و مێژوونووس بوو، پۆستی ئیستیفای لە هەولێر وەرگرتووە، کە پۆستێکی کارگێڕی بەرزە. لە گرنگترین بەرهەمەکانی کتێبی “مێژووی هەولێر” کە بە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ مێژووی شارەکە دادەنرێت.هۆنراوەی ئیبن موستەوفی بۆ هەولێر:
1. حَيّا الحيَا وَطَــــــناً بإربل دارساً
أخنَت عليه حــــــوادثُ الأيّامِشاعیر دەست پێ دەکات بە سڵاوێک بۆ نیشتمانێک کە بووەتە کاولبوو (واتا ڕووخاو، چۆڵکراو) لە شاری هەولێر و ڕووداوەکانی زەمان (واتا کارەساتەکانی ڕۆژگار وەکو داگیرکردن و شەڕ) وێرانیان کردووە و لاوازیان کردووە.
2. أقوَت مـــــــرابِعُهُ وأوحشَ أُنسُهُ
وخَلَت مــــــراتعهُ من الآرامشوێنەکانی نیشتەجێبوون و ژیان (مەرابیع) بوونەتە وشک و بێگیان، و ئەو دڵخۆشییەی تێیدا هەبوو، نەماوە، کەسی تێدا ناژی یان دڵخۆش نابێت. لێرەدا وشەی (الآرام) “ئاسکەکان”، بەکارهێنانی کینایەیە بۆ ژیان و جوانی کە نەماوە.
3. عُنِــــــــيَ الـشتاتُ بأهله فتفرقوا
أيدي سَـــبا في غير دار مقامپەرتەوازەبوون (ئاوارەیی و لێکترازان) خەڵکی شارەکەی گرتەوە، وەک دیلێک کە دوژمنان ڕفاندبێتیان، هەریەکەیان لە لایەکەوە، بەبێ جێگەی نیشتەجێبوونی هەمیشەیی.
4. إن يُمسِ قد لـعبت به أيدي البِلى
عافي المعـاهد دارسَ الاعلام
ئەگەر شوێنەکە دەستی فەوتان (لەناوچوون) یاری پێ کردبێت، ئەوا شوێنە کۆنەکانی (مەعاهید) وێران بوون (نەماون) و نیشانەکانی (شوێنەوارە دیارەکان) سڕاونەتەوە، هیچ شتێک نەماوە ئاماژەی پێ بکات.5. فلكم قضيتُ بـه لُبــــانات الصِّبا
مَــــــعَ فِتيَةٍ شمِّ الأنوفِ كرامِ
چەندین ئارەزووی گەنجێتی (لوباناتی سیبا) شاعیر لەوێ بەسەر بردووە لەگەڵ گەنجانی بەڕێز و سەربەرز و بەخشندە، ئاماژەیە بۆ ڕۆژانی شکۆمەندی و هاوڕێیەتی و پاکی کە ڕۆیشتوون.پوختەی واتای قەسیدەکە
قەسیدەکە وێناکردنێکی تاڵە بۆ دۆخی هەولێر دوای هێرشی تەتارەکان، کاتێک شارەکە گۆڕا لە شوێنی ئاوەدانی و بیرەوەریی جوانەوە بۆ کەلاوەی چۆڵ، خەڵکەکەی پەرتەوازە بوون و ڕۆژانی شکۆمەندی بوونە یادەوەری، بە زمانێکی شیعریی خەمناک و قووڵ.هێرشەکانی مەغۆل بۆ سەر هەولێر
ئیبن موستەوفی پێش کەوتنی بەغدا کۆچی دوایی کردووە، بەڵام هەولێر پێش بەغدا هێرشی کرایە سەر.
هێرشەکانی سەر هەولێر پێش کەوتنی بەغدا بوو. ئیبن موستەوفی هەولێر بەجێ دێڵێ، دەڕوا بۆ موسڵ. ئەمیری موسڵ لەگەڵ مەغۆل پەیمانی دۆستایەتی بەست لەو ماوەیەدا، بەڵام هەولێر بەرەنگاریان بوونەوە لەو ساڵانەدا:هێرشی یەکەم
1234ز (632ک): مەغۆلەکان جارێکی دیکە هێرشیان کردە سەر هەولێر، و چەندین شەڕ لە نێوان هەردوو لادا ڕوویدا، بەڵام مەغۆلەکان نەیانتوانی شارەکە داگیر بکەن.هێرشی دووەم
1235ز (633ک): مەغۆلەکان هێرشەکانیان لەسەر هەولێر دووبارە کردەوە، کە بووە هۆی کوژرانی ژمارەیەک لە هەردوو لا، پاشان کشانەوە بێ ئەوەی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بەدەست بهێنن.هێرشی سێیەم
1236ز (634ک): مەغۆلەکان هێرشێکی بەرفراوانیان بردە سەر هەولێر بە سەرکردایەتی فەرماندە (تەجتەکای)، بە هێزێک کە مەزەندە دەکرا 30,000 سی هەزار سوارە بێت. توانیان بچنە ناو شارەکە و ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانەکەی بکوژن و سامانەکانیان تاڵان بکەن. ئەوانەی لە دانیشتووان مابوونەوە پەنایان بردە بەر قەڵای هەولێر، کە مەغۆلەکان گەمارۆیان دا. دوای گەمارۆیەکی درێژ، حاکمی قەڵاکە داوای ئاشتی کرد بەرامبەر بە دانی پارە، مەغۆلەکان ڕازی بوون، بەڵام ناپاکییان لێکرد و کوشتیان. گەمارۆکە بەردەوام بوو نزیکەی 45 رۆژ کە هەواڵی جووڵەی سوپای خەلیفەی عەباسی لە بەغداوە بەرەو هەولێر گەیشت، وای کرد مەغۆلەکان گەمارۆکە هەڵبگرن و بکشێنەوە.